(fragmenty dotyczące napojów alkoholowych)

Badanie zostało sfinansowane przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii
oraz Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

WPROWADZENIE

W Polsce, w ciągu ostatnich dwudziestu lat, przeprowadzono wiele lokalnych i regionalnych badań ankietowych wśród młodzieży szkolnej na temat używania różnych substancji psychoaktywnych. Zrealizowano również kilka badań na próbach ogólnopolskich. Badania te, z nielicznymi wyjątkami, prowadzone były przez różne zespoły badawcze, przy użyciu nieporównywalnych kwestionariuszy, na różnie zdefiniowanych populacjach, przy odmiennych sposobach doboru próby. Nie pozwalają one zatem, w przeważającej większości, na śledzenie trendów w rozwoju zjawiska, czy jego terytorialnego zróżnicowania. Trudne jest również znalezienie odniesień międzynarodowych przy próbach oceny sytuacji Polski w obszarze używania substancji psychoaktywnych. Ogólny obraz jaki wyłania się z analizy tych badań to niższy, niż w państwach Zachodniej Europy poziom rozpowszechnienia zjawiska oraz rosnący w ostatnich latach trend w jego rozwoju.
Idea paneuropejskiej współpracy w badaniach szkolnych na temat używania substancji psychoaktywnych powstała wśród badaczy tej problematyki skupionych wokół Rady Europy (Co–operation Group to Combat Drug Abuse and Illicit Trafficking in Drugs – Pompidou Group). Sprowadza się ona do uzgodnienia i na ile to możliwe wystandaryzowania metodologicznych warunków badań w różnych krajach, tak aby ich wyniki uczynić maksymalnie porównywalnymi. Badania inicjowane przez tę grupę prowadzone są co cztery lata według tych samych wystandaryzowanych technik, co umożliwia porównywalność nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie. Polska włączając się do tego projektu uzyskała możliwość śledzenia zarówno rozmiarów zjawiska, jak i jego trendów rozwojowych na szerokim tle sytuacji w Europie.

Jak pokazują wyniki badań ogólnopolskich picie alkoholu przez młodzież staje się powoli statystyczną normą. Wszystkie te napawające niepokojem zjawiska podlegają nierównej dystrybucji na terenie kraju. Generalnie bardziej rozpowszechnione są w wielkich miastach, mniej powszechne w małych miejscowościach. Na zróżnicowania związane ze stopniem urbanizacji nakładają się zróżnicowania regionalne. Zarówno ogólna strategia zapobiegawcza, jak konkretne działanie profilaktyczne podejmowane zarówno w skali kraju, jak i na poziomie regionalnym i lokalnym wymagają wiedzy o rozmiarach i charakterze zjawiska, stąd potrzeba podejmowania także badań w skali lokalnej i regionalnej.

CEL BADANIA

Badanie miało na celu przede wszystkim pomiar skali zjawiska używania przez młodzież substancji psychoaktywnych. Podstawowymi pytaniami badawczymi były pytania o liczbę młodych ludzi, którzy mieli doświadczenia z tego typu substancjami oraz o stopień nasilenia tych doświadczeń. Celem badania była również próba identyfikacji i pomiaru czynników wpływających na rozmiary zjawiska, zarówno po stronie popytu jak podaży. W badaniu poruszono następujące takie kwestie: dostępność substancji psychoaktywnych (w wymiarze fizycznym i psychologicznym), gotowość do podjęcia prób z tymi środkami, przekonania na temat ich szkodliwości, doświadczenia w zakresie problemów związanych z ich używaniem.
Wszystkie te kwestie zostały poddane pomiarowi ilościowemu w celu dokonania oszacowań dla młodzieży całego kraju i porównania z wynikami badania z 1995 r. i 1999 r.

POPULACJA I PRÓBA

Badanie objęło dwie populacje młodzieży – młodzież urodzoną w 1987 roku i 1985 r. Założono, że 95% tej młodzieży uczęszcza do szkół, w zdecydowanej większości do trzecich klas gimnazjów i drugich klas szkół ponadgimnazjalnych (licea ogólnokształcące, technika, zasadnicze szkoły zawodowe) pracujących wg systemu sprzed reformy. W związku z tym próba badawcza została pobrana spośród młodzieży szkolnej z tych typów szkół i poziomów klas. Jednostką losowania była klasa szkolna, próba miała zatem charakter klastrowo–warstwowy. Schemat doboru zakładał losowy dobór dwustopniowy. Najpierw losowano szkoły, a następnie klasy. W klasach badaniu poddawano wszystkich obecnych w tym czasie uczniów.

Schemat losowania zakładał równomierny rozkład próby w mieście przy maksymalnym jej rozproszeniu. Bazą losowania była lista szkół MEN.

Założono objęcie badaniem dwóch prób: pierwszej obejmującej uczniów trzecich klas gimnazjów o wielkości ok. 2800 uczniów (112 klas), oraz drugiej obejmującej ok. 1700 uczniów drugich klas szkół ponadgimnazjalnych (68 klas).

WYNIKI - picie napojów alkoholowych

Napoje alkoholowe okazały się najbardziej rozpowszechnioną substancją psychoaktywną wśród młodzieży szkolnej, podobnie jak ma to miejsce w dorosłej części społeczeństwa. Próby picia ma za sobą 92,5% gimnazjalistów z klas trzecich i 96,7% uczniów drugich klas szkół ponadgimnazjalnych.

W czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem jakiekolwiek napoje alkoholowe piło 84,9% młodszych uczniów i 93,4% uczniów starszych. Warto zauważyć, że odsetki konsumentów alkoholu, definiowanych jako osoby, które piły jakikolwiek napój alkoholowy w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem, w przypadku uczniów młodszych nie odbiegają znacznie od odsetków konsumentów stwierdzanych w badaniach na populacji osób dorosłych. W takich badaniach, zrealizowanych w 2002 r. odnotowano 86% tak zdefiniowanych konsumentów napojów alkoholowych.

Tabela 1. Picie napojów alkoholowych

Na tym tle nie dziwi wyższy odsetek konsumentów w klasach starszych – większość uczniów z tych klas w momencie badania była już pełnoletnia lub zbliżała się do wieku dorosłości. Niewiele niższy odsetek konsumentów alkoholu wśród uczniów klas trzecich gimnazjów – głównie piętnastolatków wskazuje na przemiany obyczajowe w zakresie używania alkoholu przez młodzież i może budzić niepokój spoglądając na rzecz, czy to z perspektywy zdrowia publicznego, czy norm prawnych. Jak pokazują wyniki badania, wśród piętnastolatków picie alkoholu stało się normą, przynajmniej w sensie statystycznym. Zestawienie wyników
z 2003 r. z wynikami z 1999 r. pokazuje na lekki wzrost odsetka konsumentów napojów alkoholowych, wśród uczniów młodszych oraz stabilizację wśród uczniów starszych. Wzrost obserwowany obecnie w młodszej grupie jest mniejszy od wzrostu między 1999 r. i 1995.

Trzeba dodać, że w starszej grupie w latach 1995–1999 r. także notowano zwiększenie się odsetka konsumentów alkoholu. W sumie oznaczać to może, pojawienie się tendencji stabilizacyjnej.

Za wskaźnik względnie częstego używania alkoholu przyjęto picie w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem. Jakiekolwiek napoje alkoholowe w tym czasie piło 65,8% uczniów z grupy młodszej i 78,9% uczniów z grupy starszej. Trzeba przypomnieć, że badanie było realizowane w maju i czerwcu – okres ostatnich 30 dni przypadał zatem na kwiecień i maj, w zależności od tego kiedy, który z badanych wypełniał ankietę. Okres ten nie obejmował zatem świąt, karnawału, czy wakacji, które jak można przypuszczać szczególnie sprzyjają okazjom do picia.

Wyniki uzyskane w 2003 r. w zestawieniu z wynikami z 1999 r. wskazują na stabilizację odsetka często pijących w starszej grupie i wzrost analogicznego odsetka w młodszej grupie. Wzrost ten jest jednak mniejszy niż odnotowany w poprzednim czteroleciu. Warto zatem zauważyć, że wskaźnik częstego picia także wykazuje tendencję do stabilizacji.

Rozpowszechnienie picia alkoholu okazało się zróżnicowane ze względu na płeć tylko gdy analizujemy picie w czasie ostatnich 12 miesięcy i ostatnich 30 dni przed badaniem. Wartości wskaźnika picia kiedykolwiek w życiu dla chłopców i dziewcząt są niemal identyczne.

rawidłowość ta dotyczy zarówno piętnasto–szenastolatków jak i sidemnasto–osiemnastolatków. Różnice miedzy chłopcami dziewczętami są większe, gdy rozpatrujemy picie w czasie ostatnich 30 dni, niż gdy analizujemy picie w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem. Jednak nawet wyniki odnoszące się do częstego picia pokazują, że różnice między chłopcami i dziewczętami nie są zbyt wielkie. Nie przekraczają one wartości 12 punktów procentowych. Wyniki te zdają się wskazywać na postęp procesu emancypacji dziewcząt. Picie alkoholu w naszej kulturze to raczej domena mężczyzn. Wśród dorosłych mieszkańców naszego kraju spotykamy wielokrotnie więcej niepijących kobiet, niż mężczyzn abstynentów. Wśród nastolatków proporcje te są niemal wyrównane.

Tabela 2. Picie napojów alkoholowych wg płci

W badaniach z 1995 r. w starszym roczniku rozpowszechnienie picia w czasie ostatnich 12 miesięcy było większe u chłopców niż u dziewcząt. Lata 1995–1999 przyniosły większy wzrost rozpowszechnienia picia wśród dziewcząt niż wśród chłopców i w efekcie różnice związane z płcią zatarły się. Można powiedzieć, że starsze dziewczęta dogoniły chłopców pod względem tego wskaźnika. W 2003 roku nie nastąpiły tu większe zmiany Wydaje się, że można traktować to jako jeden z sygnałów unifikacji stylów życia kobiet i mężczyzn w młodym pokoleniu.

Konsumpcję poszczególnych typów napojów alkoholowych prześledzimy najpierw na przykładzie doświadczeń alkoholowych zebranych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem. Zarówno w trzecich klasach gimnazjów, jak wśród młodzieży starszej najwyższe odsetki konsumentów ma piwo, na drugim miejscu jest wódka a dopiero na trzecim wino. Każdy z trzech typów napojów jest bardziej popularny w klasach gimnazjalnych w porównaniu z klasami ponadgimnazjalnymi. Wódkę pił, co najmniej raz w ciągu ostatnich trzydziestu dni więcej niż co trzeci badany gimnazjalista i więcej niż co drugi uczeń szkoły wyższego poziomu.

Tabela 3. Picie poszczególnych napojów alkoholowych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem

W czasie ostatnich ośmiu lat, zarówno wśród gimnazjalistów, jak i uczniów szkół ponadgimnazjalnych obserwujemy stały trend wzrostowy popularności piwa. Odsetki pijących wino spadły w 1999 r. i w 2003 r. nie ulegly większym zmianom. Odsetek pijących wódkę po lekkim spadku w 1999 r., w 2003 r. istotnie wzrósł i to do poziomu większego niż w 1995 r.

Płeć istotnie różnicuje popularność poszczególnych trunków. W trzecich klasach gimnazjów, zarówno wśród chłopców jak i wśród dziewcząt na pierwszym miejscu jest piwo potem wódka i wino. W przypadku każdego z trunków odsetki pijących są wyższe wśród chłopców niż wśród dziewcząt. Podobnie jest w klasach starszych.

Tabela 4. Picie poszczególnych napojów alkoholowych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem wg płci

Wielkości spożycia przy jednej okazji piwa, wina i wódki oraz dwóch względnie nowych na naszym rynku napojów alkoholowych tj. cidera i alkopopu są silnie zróżnicowane, zarówno wśród uczniów klas trzecich gimnazjów jak klas drugich szkół pogimnazjalnych.

Typową ilością piwa konsumowaną przy jednej okazji przez uczniów młodszych jest poniżej 0,5 litra (26,9%) lub od 0,5 litra do litra (26,1%). W klasach starszych najczęściej pije się między 0,5 litra a 1 litrem tego napoju (32,3%).

Mniej informacji mamy o spożyciu wina i wódki przy jednej okazji, bowiem znacznie mniej badanych piło te trunki w czasie swojej ostatniej okazji. Rozkłady odpowiedzi pokazują jednak wyraźnie odmienny charakter tych dwóch napojów. W przypadku wina badani grupują się w rejonie niższych wartości, w przypadku wódki rozkład jest bardziej równomierny
z lekkim przechyłem w stronę większych ilości, szczególnie wśród trzecioklasistów.

W młodym pokoleniu, podobnie jak wśród dorosłych wino i wódka zdają się pełnić inne funkcje. Picie wina ma wyraźnie bardziej symboliczny charakter, stąd wystarczą mniejsze ilości. Wódka zaś służy głównie jako intoksykant, stąd pije się jej więcej.

Najmniej informacji zebrano na temat nowych napojów alkoholowych. Tylko nieliczni pili je podczas swojej ostatniej okazji alkoholowej. Napoje te nie zdobyły sobie jeszcze, jak widać, dużej popularności. Pite są one raczej w niewielkich ilościach.

Tabela 5. Przekraczanie progu nietrzeźwości

Porównanie wyników uzyskanych w 2003 r. z wynikami z lat 1999 i 1995 wskazuje na stabilizację a nawet lekki spadek wskaźników w 2003 r. po wzroście w latach 1995–1999.
Przekraczanie progu nietrzeźwości zdarzało się częściej w grupie chłopców niż dziewcząt .

Tabela 6. Przekraczanie progu nietrzeźwości wg płci

Odsetek upijających się chłopców zarówno w młodszej grupie badanych, jak w starszej grupie znacznie przewyższa odsetki upijających się dziewcząt. Warto jednak zwrócić uwagę, że różnica między odsetkami chłopców i dziewcząt, którzy upili się w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem, jest znacznie większa w drugich klasach szkół ponadgimnazjalnych. Można także zauważyć, że wśród chłopców z klas ponadgimnazjalnych spotykamy istotnie więcej upijających się niż wśród chłopców z klas młodszych, podczas gdy u dziewcząt z klas gimnazjalnych i starszych odsetki upijających się znacznie mniej się różnią między sobą.
Pytaniem uzupełniającym naszą wiedzę o upijaniu się młodzieży był próba oszacowania na skali dziesięciopunktowej poziomu intoksykacji przy ostatnim upiciu się. Odsetki badanych są dość wyrównane.

Warto zauważyć, że w młodszej grupie 17,4% badanych wypijało ponad 5 drinków przy jednej okazji co najmniej co dziesięć dni. W starszej grupie takich uczniów było 23,7%.

Tabela 7. Zakupy napojów alkoholowych w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem dokonywane przez młodzież w wieku 15–16 lat

Dane zawarte w tabeli przekonują, że większość uczniów trzecich klas gimnazjów podejmuje próby zakupów piwa (64%), natomiast tylko 23–28% próbuje kupować wino bądź wódkę.

Zdecydowana większość takich prób kończy się powodzeniem. Odmową sprzedaży ze względu na zbyt młody wiek kończy się tylko 10% prób zakupu piwa, 17% – wina i 14% – wódki. Średnia liczba prób zakupu jest najwyższa w przypadku piwa i wynosi 21. Oznacza to, że młodzi ludzie kupują piwo przeciętnie co 17 dni. Średnie dla wina i wódki wynoszą 11
i 12, czyli innymi słowy zakupy dokonywane są przeciętnie mniej więcej raz na miesiąc.

Porównanie wyników z 2003 r. z wynikami z 1995 i 1999 r. ujawnia odmienne tendencje przy każdym z napojów.

W przypadku piwa obserwujemy w 2003 r. wzrost odsetka nieletnich klientów po lekkim spadku w 1999 r. Jednocześnie konsekwentnie rośnie średnia liczba prób zakupów i odsetek odmów. Ten ostatni jeszcze w 1995 r. wynosił 5,4%, a w 2003 r. jest już prawie dwukrotnie wyższy.

Odsetek kupujących wino w latach 1995–1999 był stabilny, zaś w 2003 r. wyraźnie się obniżył. W tym samym czasie średnia liczba zakupów nieznacznie wzrosła, zaś odsetek odmów podobnie jak w przypadku piwa uległ niemal podwojeniu.

Jeszcze inne tendencje odnotować trzeba odnośnie wódki. Odsetek podejmujących próby zakupów tego napoju w 1999 r. znacznie spadł i w 2003 r. pozostał na poziomie z 1999 r.

W ostatnim czteroleciu wzrosła natomiast o 1/3 średnia liczba prób zakupów, która w latach 1995–1999 pozostawała stabilna. Odsetek odmów, inaczej niż w przypadku piwa i wina spadł w latach 1995–1999 i w 2003 r. pozostał na poziomie z 1999 r.

Przedstawione wyżej tendencje zdają się wskazywać na pewną przypadkowość zmian
w rynkowych zachowaniach nieletnich w obszarze napojów alkoholowych i reakcjach na nie ze strony sprzedawców. Spadek liczby kupujących wino i wzrost kupujących piwo odzwierciedla tendencje w konsumpcji tych napojów alkoholowych. Wzrost odsetka odmów, chociaż znaczący, nie stanowi, jak się wydaje istotnej przeszkody w dostępie do tych napojów, bowiem nadal odsetek ten pozostaje na stosunkowo niskim poziomie. Najbardziej zastanawiające są wyniki odnoszące się do wódki. Wprawdzie w 1999 r. rozpowszechnienie picia tego napoju trochę spadło, to w 2003 r. wyraźnie wzrosło. Zmiany w odsetku dokonujących zakupów nie odzwierciedlają tych zmian. Po silnym spadku odsetka próbujących dokonać zakupu w 1999 r. obserwujemy jego stabilizację. Wytłumaczenia dostarcza tu silny wzrost średniej liczby zakupów, jaki dokonał się w 2003 r. Spadek odsetka odmów w 1999 r. i jego stabilizacja w 2003 r. zdaje się sugerować, że nieduże wahania w restrykcyjności przestrzegania zakazu sprzedaży napojów alkoholowych nieletnim nie mają większego wpływu na problem picia przez nieletnich. Do podobnego wniosku prowadzi też analiza wskaźników dotyczących piwa. Mimo wzrostu odsetka odmów rozpowszechnienie picia tego napoju rośnie.

Kwestie zakupów napojów alkoholowych poruszono też w innym pytaniu, lokującym ją na wymiarze czasowym ostatnich 30 dni przed badaniem.

Tabela 8. Zakupy napojów alkoholowych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem

Odsetki badanych z młodszej grupy wiekowej, którzy dokonywali zakupów poszczególnych napojów alkoholowych w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem niewiele odbiegają od odsetków kupujących w czasie ostatnich 12 miesięcy przed badaniem. Największa różnica występuje w przypadku wina, w przypadku piwa odsetki są identyczne.
Większość badanych dokonujących zakupów wina, bądź wódki robiła to 1–2 razy w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem. Trochę inaczej jest z piwem. Wprawdzie tu również największa frakcja badanych dokonywała zakupów 1–2 razy, ale dość znaczna jest też frakcja kupujących ten napój 3–4 razy w tym czasie.

PODSUMOWANIE

Przynajmniej raz w ciągu całego swojego życia napoje alkoholowe piło 93% uczniów
z młodszej grupy i 97% uczniów starszej grupy. Picie napojów alkoholowych jest na tyle powszechne, że w czasie ostatnich 30 dni przed badaniem piło 66% piętnasto–szesnastolatków i 79% siedemnasto–osiemnastolatków. Najbardziej popularnym napojem alkoholowym wśród całej młodzieży jest piwo. Wysoki odsetek badanych przyznaje się do przekraczania progu nietrzeźwości. W czasie ostatnich 30 dni przed badaniem chociaż raz upiło się 29% uczniów z młodszej grupy wiekowej i 37% ze starszej. W czasie całego życia ani razu nie upiło się tylko 41% uczniów młodszych i 23% uczniów starszych.

Picie napojów alkoholowych jest bardziej rozpowszechnione wśród chłopców niż wśród dziewcząt.

Wyniki badania wskazują na znacznie wyższy poziom rozpowszechnienia używania substancji legalnych, niż nielegalnych.

Uwagę zwraca wysoki poziom dostępności napojów alkoholowych przejawiający się
w ocenach respondentów.

Porównanie wyników badania z 2003 r. z wynikami badań zrealizowanych w 1999 r. i 1995 r. wykazało tendencję do stabilizacji wskaźników używania alkoholu przez młodzież w czasie ostatnich czterech lat po wzroście w poprzednim czteroleciu.